Hilal Bebek
İLETİŞİM İÇİN ARAYINIZ: +90 543 934 39 60 +90 216 999 89 58

Nöropsikolojik Değerlendirme

Nöropsikolojik değerlendirme, nörolojideki yardımcı muayene yöntemlerindendir. Nöropsikolojik Testler; bellek, öğrenme, dikkat, dürtüsellik, otokontol, planlama, organizasyon, dikkati sürdürme, soyutlama, görsel algı ve dil gibi karmaşık davranışlarımızı değerlendirerek beynin ilgili bölgelerinin muayenesine katılmış olur. Aynı zamanda beyinde oluşan bilişsel ve davranışsal bozuklukların ayrıntılı şekilde değerlendirilmesini sağlar.

Özellikle unutkanlık gibi bellek problemleri ile başvuran hastalarda nöropsikolojik değerlendirme yapılması değerli sonuçlar vermektedir. Sadece unutkan olup günlük yaşantısını normal işlevselliğinde sürdüren bireyler “Hafif Bilişsel Bozukluk” (Minimal Cognitive Impairment: MCI) tanısı almaktadırlar. Bu hastalara uygulanan nöropsikolojik test bataryasında riskli alanların doğru belirlenmesi önemlidir. Ayrıca, nöropsikolojik değerlendirme; primer demansların (Alzheimer tipi demans, Levy cisimcikli demans, frontotemporal demans, Parkinson, vb…) ve sekonder demansların (vasküler demans, hidrosefali, MS, Behçet, vb…) tanılanmasına yardımcı olmaktadır

NÖROPSİKOLOJİK DEĞERLENDİRMENİN KULLANILDIĞI ALANLAR

Ayırıcı Tanı

Nörolojik muayeneye yansımayan bazı hastalıklarda nöropsikolojik değerlendirme faydalı olabilmektedir. Demansın erken dönemlerinde de demansiyel bir sürecin başlayıp başlamadığı değerlendirilebilir ve farklı demans türlerinin ayırt edilmesine olanak tanır. Bazı depresyon olgularında da sıklıkla unutkanlık görülebileceğinden, depresyon ve organik demansın ayırt edici tanısında da nöropsikolojik değerlendirme etkili olmaktadır.

Hastalığın takibi ve tedavinin izlenmesi

Hastalığın takibi ve seyrinin izlenmesi sürecinde nöropsikolojik değerlendirmeye ihtiyaç duyulabilir. Nöropsikolojik testler, belli aralıklarla tekrarlandığında nörolojik hastalığın gidişatının hızlı mı yavaş mı ilerlemekte olduğu ve nasıl bir gidişat izlediği görülebilir. İyileşme ya da gerilemenin ölçümlenmesine olanak tanır.

İlaç, rehabilitasyon ve cerrahi girişimin planlanması

Geçirilen bazı hastalıklar sonrasında (örneğin; ensefalitler, ensefalopatiler ve kafa travmaları gibi) kaybedilen ya da zarar gören mental işlevlerin rehabilitasyonunu planlamada nöropsikolojik değerlendirmeden yararlanılabilmektedir. Hastaya özgü bir rehabilitasyon planı belirleyebilmek için hastanın bilişsel işlevlerinin o anki durumunu bilmek gerekmektedir. Belli aralıklarla tekrarlanan nöropsikolojik değerlendirme, tedavinin hatta cerrahi girişimin planlanmasına da ışık tutabilir.
TESTLER
STANFORD BİNET ZEKA TESTİ
Alfred Binet, 1905 yılında  Binet-Simon ölçeğini geliştirilmiştir. Test, zorluk sırasına göre dizilen 30 maddeden oluşmaktadır.  1908’de farklı yaş gruplarına  göre ayrılmıştır. Amerika’da ilk uyarlaması 1916 yılında yapılmış ve son şekli 1986’da yayımlanmıştır. 2 yaş ve sonrasını  içeren alt testlerden oluşmaktadır. Türkçe çevirisi yapılmıştır.

WECHSLER ZEKA TESTLERİ
Bireysel zekayı ölçmektedir. Wechsler testleri, performans ve sözel olmak üzere iki genel bölümden oluşmaktadır. Wechsler testleri, ilk olarak 1939 yılında Wechsler-Belevue adı altında çıkarılmıştır. Bunların altında yer alan alt testler mevcuttur. Değerlendirme sonucunda, sözel zeka bölümü, performans zeka bölümü ve total  zeka bölümü olmak üzere 3 ayrı skor elde edilir. Yetişkinler ve çocuklar için ayrı formları bulunmaktadır.

Wechsler Yetişkinler Zeka Ölçeği (WAIS)
1955 yılında ilk formu geliştirilmiştir. Gözden geçirilmiş formu 1981’de yayımlanmıştır. Türkçe çevirisi ve testin standardizasyonu tamamlanmıştır.
WAIS’in alt testleri; 

Sözel Testler
Aktüel Bilgi:  29 maddeden oluşmaktadır.  Genel bilgi düzeyini ölçmektedir.
Benzerlikler:  13 sorudan meydana  gelmiştir. Bireyin kavramlar arasında ilişki kurma yeteneğini değerlendirmektedir.
Yargılama: 14 sorudan oluşmaktadır. Bireyin genel ve sosyal değerleri ne kadar iyi kavradığını değerlendirmektedir.
Aritmetik:  14 maddeden oluşmaktadır. Sözel anlama, hafıza ve konsantre olmayı ölçmektedir.
Sayı dizisi: Anlık hatırlamayı değerlendirir. 3 hane ile başlayıp 9 haneye kadar çıkan sayıların okunup kişiden tekrarlamasının istendiği bir testtir.
Sözcük dağarcığı: Zorluk sırasına göre düzenlenmiş 40 sözcüğün anlamı sorulmaktadır.

Performans Testleri
Şifre: Temel öğrenme, sembollerle sayıları eşleştirme becerisini  ölçmektedir.
Resim tamamlama:  Görsel organizasyonu, eksik kalan bir parçayı tamamlayıp söyleyebilme yeteneğini değerlendirmektedir.
Küplerle desen: Görsel analiz yeteneğini ölçer.
Resim düzenleme: Karışık olarak verilen resimlerin kişi tarafından bir araya getirilmesi ve  resimlerin anlattığı hikayenin ortaya çıkarılması istenmektedir. Bu test,  bireyin anlamlandırma, organizasyon, mantık yürütme gibi bilişsel yeteneklerini değerlendirir.
Parça birleştirme: Parçalar halinde duran bir resmin (bütünün) parçalarının birleştirilmesinin istendiği bir alt testtir.

Wechsler Çocuklar İçin Zeka Ölçeği – Çocuklar İçin (WISC)
İlk kez 1950 yılında Wechsler-Bellevue’nin çocuklara uyarlanması ile ortaya çıkmıştır. Amerikan standardizasyonu (WISC-R) 1974’de yapılmştır. 6-16 yaş arası bireylere uygulanabilmektedir. WAIS gibi sözel ve performans olmak üzere iki bölümden ve  onların alt testlerden oluşmaktadır.

Sözel Bölüm

  1. Genel Bilgi
  2. Benzerlikler
  3. Aritmetik
  4. Sözcük Dağarcığı
  5. Yargılama

Performans Bölümü

  1. Resim Tamamlama
  2. Resim Düzenleme
  3. Küplerle Desen
  4. Parça Birleştirme
  5. Şifre

BENTON GÖRSEL BELLEK TESTİ

Kısa süreli bellek kaybını ölçen test,  A. L. Benton tarafından 1974 yılında geliştirilmiştir. Görsel birleştirme, görsel algılama ve hatırlamayı değerlendiren test , 10 karttan oluşmakta ve C, D ,E formları bulunmaktadır. Kartlar kişiye belirli sürelerle gösterilip kaldırıldıktan sonra bireyin aynı şekilleri  çizmesi istenmektedir. Türkçe çevirisi yapılmıştır.
BENDER-GESTALT GÖRSEL MOTOR ALGILAMA TESTİ
Her biri ayrı bir kart üzerinde olan  ve 9 şekilden oluşan test L. A. Bender tarafından 1938 yılında geliştirilmiştir.  Motor algılama konusunda bilgi vermektedir.  Algısal olgunluk, olası nörolojik bozulma ve duygusal uyumu değerlendirir.  Bireyden her kart üzerindeki şekli boş bir kağıt üzerine kopyalaması istenir. Çocuklar ve yetişkinlerde kullanım için birçok objektif puanlama sistemi geliştirilmiştir. Marley, testin 12-94 yaşları arasındaki bireylerde kullanılabilecek ayırıcı bir tanısal puanlama sistemini tanımlamaktadır.  Bu puanlama sisteminin organik beyin patolojisinin varlığı ya da yokluğu, lateralizasyon, lokalizasyon , gösterilen semptomatoloji ve prognozu  tanımladığını belirtmektedir.Testin Türkçe  uyarlaması yapılmıştır

LURIA-NEBRASKA NÖROPSİKOLOJİK TEST BATARYASI (LNNB)
Rus psikologu Luria’ nın çalışmalarına dayanarak geliştirilen bir bataryadır. Yetişkinler ve çocuklar için ayrı formları mevcuttur.  Bilişsel işlev bozuklukları tanısının konulmasında, özellikle lokal beyin hasarlarının lateralizasyonu ve lokalizasyonuna ilişkin bilgi sağlamaktadır. Motor işlevler, ritm, dokunsal ve görsel işlevler, akıcı ve ifade edici konuşma, yazma, okuma, aritmetik, bellek ve zeka alanlarını kapsamakta ve her alana ilişkin puanlar elde edilmektedir. Testin uygulanması yaklaşık 1.5-2.5 saat kadar sürer.

HALSTEAD-REİTAN NÖROPSİKOLOJİK TEST BATARYASI
Reitan tarafından geliştirilmiş ve birçok değişiklikle günümüze kadar gelmiştir. Başlangıçta frontal lob lezyonlan olan hastaları diğer lezyonlardan ya da normal deneklerden ayırmak için seçilmiş 7 testten oluşan bir batarya olarak sunulmuştur. Batarya; Kategori Testi, Dokunsal Performans Testi, Ritm Testi, Konuşma Seslerini Algılama Testi, Parmak Vurma Testinden oluşmaktadır. Çocuklar için de ayrı bir formu vardır. Bu formun bazı testleri Türkçe’ ye çevrilmiş ve geçerlik çalışmaları yapılmıştır.

MİNİ MENTAL DURUM MUAYENESİ
Demans için yaygın olarak kullanılan bir testtir. Bazı bilişsel işlevleri basit ve hızlı bir biçimde değerlendirir. Uygulanması 5-10 dakika alır. 24’ün altındaki puanlar demans ya da delirium yönünde değerlendirilir. Bazı durumlar için daha yüksek kesme puanları önerilmektedir. Örneğin, MS için 27, ve Alzheimer için 25. Türkçe çevirisi ve geçerlik ve güvenirlik çalışmaları yapılmıştır .

WISCONSIN KART EŞLEME TESTİ (WCST )
Soyut muhakeme yeteneği ve değişen uyaranlar karşısında bilişsel stratejileri değiştirme, kuralı anlama ve kavrama yeteneğini değerlendirmek için geliştirilmiştir. Frontal lob lezyonlarının bilişsel ve gelişimsel etkilerini değerlendirmede kullanılmaktadır. WCST,  4 uyaran kartı ve 128 yanıt kartından oluşur. Bu kartlar üzerinde çeşitli şekiller (yıldızlar, daireler, üçgenler ve artılar), renkler (kırmızı, mavi, sarı ya da yeşil) ve şekillerin sayısından (bir, iki, üç ya da dört) oluşan şekiller vardır. 4 uyarıcı kart deneğe verilir (bir kırmızı üçgen, iki yeşil yıldız, üç sarı artı ve dört mavi daire). Denekten 64 yanıt kartından oluşan desteyi alması ve destedeki her bir kartı uygulayıcının söylediği prensibe göre dört uyancı karttan biriyle eşlemesi istenir. Hastaya yalnızca her bir yanıtının doğru ya da yanlış olduğu bilgisi verilir. Hastaya bu eşlemeyi renge, şekle ya da sayıya göre yapması söylenir. Frontal lob lezyonları olan hastalarda daha fazla perseverasyon (daha önceki doğru yanıta göre eşleme yapmaya devam etmesi) görülmektedir. Yaygın hasarı olan hastalarda da yüksek düzeylerde perseverasyon görülür.

BOSTON ADLANDIRMA TESTİ
Bu testte 60 tane kartta büyük mürekkep çizimleri mevcuttur. Çok iyi bilinen maddelerden (ağaç, kalem gibi) , sona doğru anlaşılmaz maddelerin (iletki gibi) çizimlerine doğru değişen bir sıralama vardır.

Daha çok afazik hastalarda kelime hatırlaması ve kelime düzeyinin ölçülmesini sağlar. Sözel yetenekleri değerlendirmede yararlı bir testtir. Hastaya bu kartlan sıra ile gösterip, bunların isimlerini söylemesi istenir. Bir çizimi adlandıramadığında bir ipucu verilebilir, örneğin, pelikan yanıtını veremediğinde “o bir kuş” gibi semantik ya da  “pe” şeklinde fonemik bir ipucu verilebilir. Testör ne kadar ipucu verildiğini ve hangilerinin başarılı olduğunu not eder.

Test, afazik hastalarda adlandırma bozukluklarını etkili biçimde ortaya çıkarır. Afazik hastalar, sag hemisfer hasarı olanlara göre daha fazla perseverasyon hataları yaparlar. Demansiyel hastalarda  da yaygın olarak kullanılır (bozulmasının derecesinin değerlendirilmesi için).

YÜZ TANIMA TESTİ
Bu test, yüzleri tanıma yeteneğini değerlendirmek için geliştirilmiştir. Hasta kişilerin yüzlerini ön cepheden, farklı açılardan ve değişik ışık koşulları altında alınan görünüşleri ile kişinin kendisine gösterilen yüzünü eşleştirir. Örneğin ön cepheden bir fotoğrafı bakar ve 6 adet farklı resim içerisinden aynı yüzü bulamaya çalışır. Ancak gördüğü yüz ile aynı olan yüz farklı bir cepheden ya da farklı ışık koşulları altında çekilmiş olabilir. Bu testte, sağ parietal lezyonu olan hastalar, sağ temporal lezyonu olanlara göre daha kötü performans göstermektedirler. Demanslı hastalar bu testte daha iyi performans göstermektedirler.

WECHSLER BELLEK SKALASI-GELİŞTİRİLMİŞ FORM (WMS-R )

Görsel ve sözel öğrenme  ile hafızayı değerlendirmektedir. 9 alt testten oluşur.

Alt testler:

1-Kişisel ve aktüel bilgiler ; Kişisel ve aktüel bilgiler ölçer.  Örneğin,  kaç yaşındasınız? Ya da başbakanın adı nedir? gibi.
  Oryantasyon : İçinde bulunduğu zaman ve mekan ile ilgili bilgilerini ölçmektedir.
2-Zihinsel kontrol testi: 20’ den geriye doğru sayması, alfabeyi sayması ve 1’den başlayarak 3’er 3’er sayması gibi işlemlerden oluşur.
3-Şekilsel bellek: Deneğe şekiller gösterilmektedir (5 sn.). Daha sonra aynı şeklin aralarında olduğu başka şekiller gösterilir ve kişiden ilk şekli ya da şekilleri göstermesi istenir.
4-Mantıksal bellek: Denekten okunan hikayeleri hatırlaması istenir.
5-Çağrışımlı görsel öğrenme: Renklerle eşleştirilmiş bazı şekiller gösterilir ve sonra sadece şekil gösterilip şerit üzerindeki renklerden hangisi ile eşleşeceği sorulur.
6-Çağrışımlı sözel öğrenme: Çiftler halinde kelimeler (doğu-batı, altın-yürüyüş,vb.) verilir. Sonra bunlardan birincisi söylendiğinde ikincisini söylemesi istenir.
7-Görsel reprodüksiyon: Deneğe ayrı kartlar üzerinde bulunan 4 şekil gösterilip kaldırıldıktan sonra çizmesi istenir.
8-Sayı dizisi: Denekten testörün okuduğu sayıları aynı sırada tekrarlaması istenir (örn.,13789). Daha sonra ise testörün okuduğu sayıları tersten söylemesi istenir (örn., 1-5 dendiğinde deneğin 5-1 demesi beklenir).
9-Görsel bellek testi: Denekten testörü dikkatle izlemesi ve daha sonra testörle aynı sırada karelere dokunması (ya da göstermesi) istenir.

* Şimşek, Ramazan. Dikkat Dağınıklığı Önleme El Kitabı. Hermes Yayınevi (imleç kitap), İstanbul, 2010. 2. baskı 

 

Uygulamalar

Tüm Psikolog Uygulamaları hakkında buradan bilgi alabilirsiniz.